خوش آمدید

کتابخانه آستان قدس رضوی
نویسنده : سپیده حاتمی - ساعت ٧:۳٥ ‎ب.ظ روز پنجشنبه ٤ فروردین ،۱۳٩٠
 

   چکیده: کتابخانه مرکزی آستان قدس که همراه با سایر کتابخانه‌های وابسته، موزه‌ها، و مرکز اسناد آن "سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها، و مرکز اسناد آستان قدس رضوی" نامیده می‌شود، از مهمترین گنجینه‌های فرهنگی ایران و جهان اسلام است که در ضلع شرقی حرم مطهر امام رضا (ع) در بست شیخ طوسی شهر مشهد قرار دارد و دارای گنجینه‌ای ارزشمند از کتاب‌های خطی نفیس و کمیاب و قرآن‌های خطی باارزش است.


کتابخانه آستان قدس رضوی

   چکیده: کتابخانه مرکزی آستان قدس که همراه با سایر کتابخانه‌های وابسته، موزه‌ها، و مرکز اسناد آن "سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها، و مرکز اسناد آستان قدس رضوی" نامیده می‌شود، از مهمترین گنجینه‌های فرهنگی ایران و جهان اسلام است که در ضلع شرقی حرم مطهر امام رضا (ع) در بست شیخ طوسی شهر مشهد قرار دارد و دارای گنجینه‌ای ارزشمند از کتاب‌های خطی نفیس و کمیاب و قرآن‌های خطی باارزش است.

   تاریخچه. کتابخانه آستان قدس یکی از کهن‌ترین کتابخانه‌های ایران است که به‌واسطه مجموعه‌های غنی آن، به‌ویژه گنجینه‌های خطی، آوازه جهانی یافته است. برای تأسیس این کتابخانه تاریخ مشخصی نمی‌توان تعیین کرد. برخی بر این باورند که از زمان عزیمت امام هشتم علی بن موسی‌الرضا (ع) در قرن دوم ه.ق. به خراسان، و به‌ویژه پس از شهادت ایشان، مهاجرت علما و دانشمندان شیعه به جوار مدفن ایشان آغاز شد و به ‌دنبال آن در کنار اماکن و ابنیه‌ای که برای رفاه و اقامت زائران در جوار مدفن امام بنا شد، مجموعه‌های کتاب نیز شکل گرفت. بعضی، وجود کتابخانه در آستان قدس را سال 393ق. ذکر کرده‌اند که مصادف است با وقف نسخه قرآن متعلق به ابوعلی سیمجور، امیر خراسان در زمان نوح بن منصور سامانی . اما بر این مبنا نمی‌توان با اطمینان گفت که در آن زمان کتابخانه مستقلی وجود داشته است. استناد گزارش‌های فوق به وقفنامه‌های موجود در نسخه‌های خطی بازمانده از آن زمان است. سندی که بیش از همه به واقعیت نزدیک است، نسخه خطی تفسیر ابوالفتوح رازی مربوط به قرن نهم هجری است که در آن این عبارت نقش بسته است: "چون در روضه... رضویه مطهره جوامع کلام‌الله و مصاحف بسیار بود اما تفسیری که همه طوایف استفاده معانی قرآن توانند، نبود بنابراین... مشارالیه این مجلد تفسیر را با سه مجلد دیگر بر روضه شریفه وقف کرد به تاریخ سنه 861 ق." .

   از این یادداشت چنین برمی‌آید که در آن زمان مکانی وجود داشته که در آن مصاحف و تفاسیر مختلف نگهداری شده و مورد استفاده عموم واقع می‌شده است (7: 383).

   نخستین شواهد وجود کتابخانه‌ای مستقل در آستان قدس به اوایل قرن دهم ق. باز می‌گردد و آن را در متن وقفنامه کتاب غایه‌الوصول مورخ 925 می‌توان دید که در آن ترکیب "خزانه‌الکتب" به‌کار رفته است (4: 34). پس از آن، شواهد نشان می‌دهد که در حدود 1150ق. کتابخانه و قرآنخانه آستانه در یکجا در گوشواره جنوبی ایوان بلند صحن عقیق به‌نام قرآنخانه مبارکه حضرتی وجود داشته است.

   کتابخانه آستان قدس فرازونشیب‌های گوناگونی طی کرده و حوادث و رخدادهای تلخی بر آن رفته است. از آن جمله می‌توان به حمله ازبک‌ها در اواخر قرن دهم و اوایل قرن یازدهم اشاره داشت که طی آن عبدالمؤمن‌خان ازبک کتابخانه را تاراج کرد (2: 412). سال‌ها پس از تهاجم ازبک‌ها، شاه عباس صفوی و شیخ بهاءالدین عاملی به گردآوری کتاب‌های تاراج رفته و تشکیل مجدد کتابخانه اقدام کردند. از کتابخانه‌ای که ایشان تأسیس کردند با عنوان کتابخانه سرکار فیض آثار مشهد یاد کرده‌اند (1: 298).

   تعیین نخستین کتابدار نیز در همین سال‌ها صورت گرفت. از آن پس به فرمان شاه همواره یکی از علمای برجسته به‌عنوان خازن‌الکتب منصوب می‌شد. همچنین در این دوران کتاب‌های بسیاری از دارالسلطنه اصفهان به کتابخانه  مشهد ارسال می‌شد (3: 55).

   نخستین فهرست کتابخانه را میرزاسعیدخان مؤتمن‌الملک متولیباشی در 1296ق. تهیه کرد و در آن کتاب‌های کتابخانه 2069 جلد ذکر شده است. کتابخانه به‌طور دائم باز بوده و مورد استفاده عموم قرار داشته است (5: 231).

   بین سال‌های 1289-1290 ق. کتابخانه به طبقه فوقانی کشیک خانه خدام منتقل شد و 73 سال در این مکان باقی ماند. در مهر 1323 بر اساس طرح آندره گدار (1881- 1965) معمار و باستان‌شناس فرانسوی و رئیس وقت اداره باستان‌شناسی، ساختمانی در سه طبقه به‌وسعت 1034 مترمربع برای کتابخانه بنا شد. این بنا در 1353 به تصمیم مقامات وقت تخریب و منابع آن در 1356 به ساختمان جدید کتابخانه (با 2000 مترمربع مساحت) انتقال یافت (4: 54).

   گسترش روزافزون منابع و افزایش مراجعان، مقامات آستان قدس را در 1359 به احداث ساختمان فعلی واداشت. ساخت بنای با شکوه ساختمان کنونی در سال 1372 با مساحت 28800 متر مربع زیربنا به پایان رسید و از نیمه دوم سال 1373 مورد بهره‌برداری قرار گرفت و 22 فروردین سال 1374 ش طی مراسم باشکوهی با حضور رئیس جمهور وقت، آیت‌الله رفسنجانی، مقام منیع تولیت عظمای آستان قدس رضوی، جمع کثیری از شخصیت‌های فرهنگی، پژوهشگران و کتابداران گشایش یافت و در سال 1382 با ادغام امور کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد با هم، مؤسسه «سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی» شکل گرفت.

   در حال حاضر، کتابخانه در هفت اداره اصلی سامان یافته که عبارتند از: اداره مخطوطات، اداره خدمات کتابداری، اداره کتابخانه عمومی، اداره کتابخانه‌های وابسته، اداره اسناد، اداره موزه‌ها، و اداره امور عمومی.

اداره مخطوطات

این اداره به گردآوری، سازماندهی و اطلاع‌رسانی مصاحفه شریفه، کتاب‌های خطی در موضوع‌های مختلف، نسخه‌های عکسی، میکروفیلم، کتاب‌های چاپ سنگی، لوح فشرده منابع خطی می‌پردازد. به علت وجود منابع ارزشمند و نفیس همواره مورد توجه مؤسسات پژوهشی و محققان داخل و خارج کشور بوده است.این اداره دارای 144.814 منبع اطلاعاتی شامل 38.774 نسخه خطی، 3.488 قرآن خطی، 11.169 جزوه قرآنی، 36.627 نسخه چاپ سنگی، 42.388 حلقه میکروفیلم، 8.901 سی دی و 3.467 عنوان کتابهای عکسی، تابلو و آثار هنری است. قرآنهای این مجموعه از نمونه های ممتاز خوشنویسی، قرآن آرایی و تجلید محسوب می گردند. برخی از آنها مربوط به سده های اولیه اسلام و برخی دیگر به قلم استادان بزرگ خوشنویسی مانند عثمان بن حسین وراق غزنوی و دیگر سلاطین خط کتابت شده است.در این اداره تصاویری رنگی از قرآنهای خطی منسوب به امامان بزرگوار (ع) و 23 نسخه قرآن چاپ سنگی منحصر به فرد در معرض زیارت مشتاقان تاریخ کتابت و قرآن آرایی قرار دارد.اداره مخطوطات با دارا بودن منابع اطلاعاتی چون کتابها ومصاحف خطی ، چاپ سنگی، کتب عکسی، دستنویسها، میکروفیلم، CDواینترنت، خدمات خود را به فهرستنگاران کتابشناسان، استادان،دانش پ‍ژوهان و نویسندگان عرضه می نماید.اداره مخطوطات با دارا بودن مصاحف شریفه متعلق به قرنهای اولیه و منسوب به ائمه اطهار علیهم السلام و قرآنهای وقفی (کشواد بن املاس در سال 327ق. وابوالقاسم علی بن سیمجور در سال 383 ق. و...) از اهمیت وی‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍ژه ای برخوردار است .

بخشهای مخطوطات 

1-  مخزن کتب و مصاحف خطی مخزن کتب خطی  در برگیرنده بیش از پنجاه هزار نسخه کتب خطی می باشد. تعداد قابل توجهی جلدهای ضربی سوخت و روغنی از عهد سلاجقه وتیموری وصفویه و شمار فراوانی مرقعات و قطعاتی از خوشنویسان و هنرمندان نامی و برخی اسناد و طومارها و فرامین که بسیار ممتاز و از شاهکارهای هنر است، از جمله ذخایر مخزن کتب خطی می باشد که قسمتی از آنها در اتاق نفایس در معرض بازدیدکنندگان و محققان قرارگرفته است. 

2-  مخزن کتب چاپ سنگی : مخزن کتب چاپ سنگی با مجموعه ای بالغ بر 32.000 نسخه کتاب و منابع چاپ سنگی همواره مورد استفاده علاقه مندان، دانش پژوهان و اهتمام مسئولین فرهنگی این مجموعه بزرگ بوده است . مجموعه ای که بسیاری از منابع و کتابهای آن توسط واقفان بیشماری در طی دوره های گذشته و حال به این مرکز فرهنگی مذهبی اهداء گردیده است. تعدادی از منابع این مجموعه توسط آستان قدس رضوی از دارندگان این منابع خریداری و در اختیار علاقمندان قرار می گیرد. در قسمت کتابهای چاپ سنگی، اولین چاپهای سنگی ازمصاحف شریفه مانند قرآنی که در سال 1250 هجری قمری در تبریز چاپ شده است قابل توجه می باشد. بعضی ازقرآن های چاپ سنگی دارای تذهیب های زیبای خطی میباشند که عموما دردوره قاجارو مکتب شیرازظهوریافته اند.عمده منابع کتب چاپ سنگی بر موضوعاتی نظیر ادیان، ادبیات و تاریخ متمرکز است و بر اساس رده بندی دهدهی دیوئی طبقه بندی شده است. در این مجموعه کتابهای چاپ سنگی مصور، و چاپ سنگی درسی از ابتدای تأسیس دارالفنون وکتابهای چاپ سربی قدیم و کمیاب از دیگر کتابها متمایز شده است. علاقه مندان، اساتید، دانشجویان وپژوهشگران می توانند همه روزه در ساعات اداری ضمن ارائه معرفی نامه از این منابع بهره مند گردند. 

3.  فهرستنگاری : در این بخش گروهی از کتابشناسان و نسخه شناسان نسخه های خطی،به بررسی و تنظیم و نگارش فهرست نسخه های خطی موجود در گنجینه کتابخانه اشتغال دارند.فهرست نگار ابتدا کتابها را به ترتیب الفبایی تنظیم و هر یک را در دو بخش کتابشناسی و نسخه شناسی معرفی می نماید.

4- آماده سازی کتابهای خطی :کتب خطی پس از خرید یا وقف به قسمت آماده سازی اداره مخطوطات منتقل شده و در این واحد ابتدا شناسنامه برای کتب خطی نوشته و شناسنامه تهیه شده به  جلد نسخه الصاق میگردد. مشخصات شناسنامه کتب خطی شامل 17 مورد می باشد که عبارتند از : عنوان، محشی، شارح، مترجم، تاریخ تحریر، نوع خط، تعدادسطر، نام کاتب، موضوع، زبان، عدد اوراق، طول وعرض، شماره عمومی، وقفی یا خریداری، تاریخ وقف.

5- تالار محققان :تالار محققان اداره مخطوطات جهت استفاده فهرستنگاران، کتابشناسان، استادان، دانش پژوهان، نویسندگان و دانشجویان در نظر گرفته شده است، مراجعین محترم می توانند با ارائه معرفی نامه و کارت شناسایی معتبر با تأیید مسئولان اداره از خدمات تالار محققان استفاده نمایند. محققان محترم می توانند برای کسب اطلاعاتی بیشتر با شماره تلفن 8-2232004 داخلی 385 تماس حاصل نمایند.

6- کتابخانه تخصصی مخطوطات : کتابخانه تخصصی اداره مخطوطات جهت استفاده کتابداران، فهرستنگاران، کتابشناسان، استادان، دانش پژوهان و نویسندگان در محل تالار محققان قرار دارد. ‌ مراجعین محترم می توانند با ارائه معرفی نامه و کارت شناسایی معتبر با تایید مسوولان اداره از خدمات کتابخانه تخصصی مخطوطات استفاده نمایند.

7-نشر نفایس و تصحیح متون

بخش فیلمتک و خدمات عکس و میکروفیلم

کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی به لحاظ وجود نسخه های خطی نفیس وارزشمند از سال 1351 شمسی اقدام به تأسیس تهیه میکروفیلم به عنوان (بخش فیلم تک) نموده است. با تجهیز این بخش به دستگاههای متعدد، ازقبیل: دوربین های تهیه میکروفیلم، ریدر پرینتر، دوبلکیت، پروسیسورظهور میکروفیلم، اسکنر تبدیل میکروفیلم به سی دی و... در زمینة عکسبرداری و تهیه میکروفیلم و انتقال تصاویر به رایانه و ذخیره سازی آن به صورت علمی و روزآمد، برابر آخرین تکنیک های موجود در جهت خدمات دهی برتر و سریعتر در خدمت پژوهشگران داخلی و خارجی می باشد، و همچنین طی مبادله میکروفیلم با دیگر کتابخانه های داخلی وخارجی اقدام به غنی سازی آرشیو میکروفیلم خود نموده است. از دیگر فعالیتهای این بخش تهیه میکروفیلم از نسخ خطی موجود در کتابخانه های وابسته آستان قدس مانند: کتابخانه ملی ملک، وزیری یزد، جامع گوهر شاد،آیت الله حکیم در غرب همدان و بعضاً خارج از کشور مثل جامع الکبیر و دارالمخطوطات یمن و غیره می باشد.

شایان ذکر است: که میکروفیلمهای غیر کتابخانه ای که از دیگر کشورهای تهیه و بدست آمده است عبارت است: جمعه الماجد دبی- هندوستان- یمن- اسپانیا- باکو- فرانسه- پاکستان- اسکوریال مادرید- ظاهریه دمشق و دیگر کشورهای آسیای میانه. 

اداره خدمات کتابداری

   این اداره با سه بخشِ سفارش و فراهم آوری مواد، سازماندهی و آماده سازی مواد و فناوری اطلاعات و امور رایانه به فراهم آوری، سازماندهی، آماده سازی، اطلاع رسانی منابع و امور رایانه ای کتابخانه مرکزی، کتابخانه های وابسته و موزه های آستان قدس رضوی به طور متمرکز مشغول است.
 بخش سفارش و فراهم آوری مواد

این بخش با همکاری واحد های زیر مجموعه خود: سفارش و فراهم آوری کتب فارسی و عربی، سفارش و فراهم آوری کتب لاتین، سفارش و فراهم آوری منابع سمعی و بصری و الکترونیکی، اهداء و مبادله، بررسی و تکمیل مجموعه و مخزن کتاب در گردش به طور متمرکز به انتخاب، سفارش و فراهم آوری منابع اطلاعاتی شامل انواع کتابهای فارسی و عربی،‌ خارجی (زبانهای لاتین ، اردو و غیره)،‌ مواد سمعی و بصری (نوارهای کاست صوتی و ویدئویی) ، منابع الکترونیکی (VCD ,CD, DVD) و نقشه، برای بخشها و تالارهای کتابخانه مرکزی (11 تالار)،‌ کتابخانه های وابسته کتابخانه های تخصصی موزه در محل موزه مرکزی آستان قدس رضوی، کتابخانه تخصصی جغرافیا در محل کتابخانه مرکزی وکتابخانه تخصصی مخطوطات در محل کتابخانه مرکزی و کتابخانه تخصصی تاریخ در محل مدیریت اسناد و مطبوعات، جمعا 50 کتابخانه می پردازد.

منابع اطلاعاتی عمدتا از طریق خریداری،‌ قانون واسپاری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی،‌ وقف و اهداء افراد و سازمانها و بعضا مبادله، جذب کتابخانه های سازمان می شود. انتخاب و فراهم آوری منابع اطلاعاتی در همه زمینه های موضوعی انجام می شود اما تأکیدی ویژه بر حوزه های اسلام ، ایران و منابع مرجع وجود دارد. 

بخش سازماندهی و آماده سازی مواد

وظایف این بخش شامل: 1- سازماندهی یا فهرستنویسی کتابها شامل: فارسی، عربی، انگلیسی، فرانسه، آلمانی و اردو همچنین سازماندهی مواد غیر کتابی شامل: وی سی دی، فیلم ویدئو، نوار کاست، نقشه و ...2- آماده سازی کتابها و سایر منابع، شامل تولید و نصب بارکد و لیبل و بسته بندی و ارسال منابع به بخشها و کتابخانه های وابسته درون شهری و برون شهری.

اداره کتابخانه های وابسته

    شبکه کشوری کتابخانه‌های وابسته به آستان قدس رضوی دارای 32 کتابخانه وابسته در سطح کشور و یک کتابخانه در شهر محمودآباد هند است. از این میان، 28 کتابخانه نسبتآ جدید و کوچک هستند و بین سال‌های 1361 تا 1380 در شهرهای ایران تأسیس شده‌اند که 19 باب از این شمار در استان خراسان قرار دارند. 4 کتابخانه دیگر قبل از 1348 تأسیس شده است. این شبکه با فراهم آوردن حدود 20.000 مترمربع فضای مطالعاتی مناسب و با مجموعه‌ای بیش از 800.000 جلد کتاب چاپی و انواع دیگر مواد کتابخانه‌ای شامل نسخه‌های خطی، ریزفیلم، نشریه‌های ادواری، و منابع دیداری ـ شنیداری مورد استفاده مراجعان در نقاط مختلف کشور است (:6 37).لازم به  ذکر است  کتابخانه ملی ملک در تهران (تأسیس 1311) و کتابخانه وزیری یزد (به سال1348) به‌ترتیب با حدود 42.000 و 140.000 جلد کتاب دو کتابخانه شخصی مهم بودند که بعدها به آستان قدس رضوی واگذار شده‌اند.

اداره کتابخانه عمومی

اداره کتابخانه عمومی دارای 18 تالار که با بیش از دویست سال قدمت و با دارا بودن منابع اطلاعاتی مختلف همچون کتابهای چاپی و مواد غیرچاپی (‌شامل انواع نوارهای الکترونیکی و ویدئویی، سی دی، وی سی دی، کاست و دیگر منابع تخصصی) به ارائه خدمت می پردازد. بخش های این اداره شامل: قفسه باز بانوان- جوانان پسر- نوجوانان پسر - قفسه باز آقایان- سمعی و بصری- نوجوانان دختر- جوانان دختر - گردش کتاب بانوان - گردش کتاب آقایان - عضویت - مخزن چاپی می باشد.

  

نام بخش

خدمات

مجموعه

تعداد منابع

ساعات کار

1

قفسه باز بانوان

جستجوی رایانه ای، معرفی به مخزن بسته، تالار محققان، تالار کتب خارجی، معرفی به بخش تکثیر

 کتب با موضوعات مختلف،کتب مرجع

51827 نسخه

 7 تا 19
روزهای جمعه و تعطیل: 8 تا9

2

جوانان پسر

امانت و اطلاع رسانی

کتب مرجع، کتب علمی

27748 نسخه

 7 تا 19 به جز ایام تعطیل

3

نوجوانان دختر

5)    تالار مطالعه،معرفی به بخش تکثیر، امانت کتاب،اطلاع رسانی

 

کتاب مرجع، کتب علمی

17174 نسخه

 7:15 تا 19 به جز ایام تعطیل

4

قفسه باز آقایان

معرفی به واحد کپی:

-     -  معرفی به تالار محققان:

معرفی به تالار کتب خارجی :

جستجوی رایانه ای :

      -  معرفی به مخزن بسته:

 

 کتب مرجع، موضوعات مختلف

 87080نسخه کتاب

 7 تا 22، روزهای جمعه و تعطیل: 8 تا 19

5

تالار سمعی و بصری

خدمات اینترنتی و اطلاع رسانی

خدمات کارورزی

خدمات آموزشی

خدمات صوتی –تصویری

خدمات کپی

پخش همزمان شبکه آموزشی

ضبط و تفکیک برنامه های آموزشی شبکه های صدا و سیما در موضوعات مختلف اطلاع رسانی تازه های منابع معرفی به بخش تکثیر

 

سی دی های آموزشی و علمی

3000 سی دی و 3000 حلقه نوار کاست و 2000 حلقه نوار

 7 تا 19 به جز ایام تعطیل

6

نوجوانان پسر

 تالار مطالعه و امانت کتاب
معرفی به بخش تکثیر
خدمات اطلاع رسانی

درموضوعات تحقیقی، مرجع،  داستان، آموزشی و چند عنوان مجله

18410جلد کتاب

 7 تا 19 به جز ایام تعطیل

7

گردش کتاب بانوان

 خدمات اطلاع رسانی،امانت،تحویل،تمدید کتاب(حضوری،غیرحضوری) ،معرفی به بخش تکثیر، پرینت از لیست منابع

موضوعات مختلف 

93409جلد کتاب

 7 تا 19 به جز ایام تعطیل

8

گردش کتاب آقایان

امانت کتاب

تمدید کتابهای امانتی ( حضوری–تلفنی-اینترنتی)

آموزش و راهنمایی مراجعان

تهیه پرینت و pdfاز لیست منابع جستجو شده. جستجو منابع ، جهت افراد مبتدی یا کم سوادانخدمات اطلاع رسانی

 

تمامی موضوعات

100000 نسخه کتاب

 7 تا 19 به جز ایام تعطیل

9

تالار جوانان دختر

اطلاع رسانی، معرفی به بخش تکثیر:

معرفی به تالار مطالعه قفسه باز بانوان:

امانت کتاب :تحویل کتاب :تمدید کتاب :

 

کتابهای علمی

کتابهای مرجع

 

26222 جلد کتاب

 7:15 تا 19

 

مخزن کتب چاپی

با هدف گردآوری حداقل یک نسخه از کتبی که در کشور منتشر می گرددو مورد نیاز محققان، پژوهشگران، طلاب علوم دینی، دانشجویان و اساتید

کتابهای نفیس و کمیاب قدیمی و منابع جدید

بیش از 516992، نسخه کتاب چاپی

 7 تا 19

10

تالار محققان

جهت استفاده اساتید ، پژوهشگران ، مولفان ، مترجمان و دانشجویان مقاطع تحصیلی کارشناسی ارشد که در حال تدوین پایان نامه خود می باشند و دانشجویان دوره دکتری

کتب مرجع ، پایان نامه تحصیلی

 

 68242نسخه کتاب مرجع و پایان نامه

 7 تا 22

11

تالار جغرافیا

 امکان دسترسی 
استفاده از میزهای مخصوص نقشه کشی و نقشه خوانی و لوازم و ادوات نقشه کشی، امکان استفاده از کپی و تکثیر منابع ، خدمات اطلاع رسانی،

موضوعات متنوع

مجلات تخصصی جغرافیا

نرم افزارهای جغرافیایی

 

بیش از 1700  نقشه

بیش از 1400 ، جلد کتاب تخصصی جغرافیا و علوم وابسته  

 

 7 تا 13.30

12

تالار کتب خارجی

 خدمات اطلاع رسانی،امکان استفاده از خدمات کپی و تکثیر

موضوعات مختلف،
کتابهای مرجع لاتین، کتب نفیس

40000‌در تالار منابع خارجی و بقیه در مخزن چاپی

 7 تا 13.30

اداره امور عمومی

وظیفه اداره امور عمومی: عبارت است از نظارت و پشتیبانی فعالیتهای حوزه‌ها و واحدهای سازمان از طریق ارائه خدمات در زمینه‌های اداری ، پرسنلی ، مالی ، حسابداری ، تدارکات ، رفاه و امور اجتماعی ، حفاظتی ، تنظیف و نگهداری فضاها.

مأموریتها و وظایف عمومی این اداره از طریق دو معاون اداری و مالی به انجام می‌رسد. از بخشهای این اداره که نامشان در پایین آورده می‌شود ، سه بخش اول زیر نظر معاون اداری و دو بخش دیگر زیر نظر معاون مالی به فعالیت می‌پردازند :

1.بخش دبیرخانه

2.بخش پرسنلی و رفاه کارکنان

3.بخش خدمات ، حفاظت و ایمنی

4.بخش حسابداری

5.بخش کارپردازی ، اموال و انبارها

اداره پژوهش و معرفی اشیاء

   اداره پژوهش و معرفی آثار در آذرماه 1382 به فضل پروردگار توانا و با عنایت مسئولین محترم به منظور گسترش زمینه‌های پژوهشی در جهت شناخت و درک بیشتر و دقیقتر آثار تاریخی –فرهنگی در معاونت امور موزه‌های آستان قدس رضوی تشکیل گردید. این اداره به عنوان بازوی پژوهشی موزه در نظر دارد با فراهم کردن امکانات پژوهشی و ارائه فعالیتهای پژوهشی و آموزشی در تقویت جنبه معنوی و فرهنگی آثار هنری گام موثری بردارد و همگام با دیگر سازمانهای فرهنگی در حفظ و صیانت این آثار کوشش نماید، این آثار که بخش وسیعی از اشیاء خزانه و موزه را تشکیل می‌دهد شامل تابلوهای نقاشی، انواع سکه، آثار فلزی، منسوجات، فرش، آثار سفالی، تمبر، ابزار و آلات نجوم و تزئینات معماری می‌باشد.از طریق وقف، اهدا و خرید گردآمده است و مجموعه بسیار منحصر به فرد را بوجود آورده است.

اهداف و وظایف:

مجموعه اهداف و وظایف اداره پژوهش و معرفی آثار بشرح ذیل می‌باشد:
- تحقیق و پژوهش‌های بنیادی و کاربردی در زمینه آثار موجود در موزه و خزانه آستان قدس رضوی. 

-         تدوین قوانین و دستورالعملهای ثبت و مستند سازی آثار

-    ثبت و مستند سازی آثار در قالب شناسنامه اشیاء، تهیه پرونده علمی، فیلم، عکس.
- ارائه نتایج پژوهش به صورت بروشورهای موضوعی و تخصصی، مقالات تخصصی و کاتالوگهای مصور نفیس، و نهایتاً کتابهای علمی‌و فنی.

- طبقه‌بندی و کلاسه‌بندی نظام‌مند (سیستماتیک)اشیاء و آثار موزه و خزانه بر اساس ضوابط و استانداردهای علمی

-    تعامل و ارتباط با مراکز علمی‌ و پژوهشی و موزه‌های معتبر جهت کسب تجربه و دانش و یا ارتقاء دانش و مهارت پرسنل و کارکنان متخصص موزه. - ارائه خدمات مشاوره ای علمی‌و پژوهشی به ادارات و محققان (خواه در درون سازمان و خواه در بیرون سازمان).

-         ایجاد بانک اطلاعات و پایگاه داده‌ها به منظور استفاده محققان و پژوهشگران تخصصی.

-         پی ریزی بنیان نهادهای تخصصی علمی‌مانند کتابخانه تخصصی، موزه‌های تخصصی، خزانه تخصصی.

-  برگزاری جلسات و کلاسهای آموزشی درون سازمان جهت ارتقاء دانش پرسنل موزه و ارائه نتایج پژوهش‌های انجام شده به آنان ( با همکاری کارشناس آموزش سازمان)

-  برگزاری همایشهای تخصصی ‌به منظور ارتقاء علمی‌موزه آستان قدس و تبدیل آن به یک مرکز علمی‌و آموزشی برای استفاده مقاطع مختلف تحصیلی.

-    ارائه طرحها و پیشنهادات خلاق جهت تولید کالاها و محصولات فرهنگی و آموزشی در راستای ایجاد ارزش افزوده.

-    کارشناسی شیء‌ قبل از هرگونه اقدام برای ثبت یا پذیرش شیء.

بخشهای زیرمجموعه اداره پژوهش:

 بخشهای مختلف این اداره که پیگیری وظایف و اهداف یاد شده را بر عهده دارند بشرح زیر است:

الف- واحد پژوهش:

اداره پژوهش و معرفی هم اکنون دارای شش گروه پژوهشی در زمینه‌های 1- سکه 2-تزئینات وابسته به معماری 3- هنرهای تجسمی 4- فرش و منسوجات 5- تمبر 6- باستان شناسی می‌باشد.

که انجام امور پژوهشی و اطلاع رسانی در زمینه آثار موجود در موزه را بر عهده دارند.

ب- کتابخانه تخصصی:

کتابخانه تخصصی موزه‌ها با توجه به نیاز کارشناسان این اداره، به یک کتابخانه پژوهشی در زمینه تاریخ هنر، موزه داری و مرمت در سال 1382 به صورت کتابخانه تخصصی رسمیت یافت.

این کتابخانه هم اکنون زیرنظر اداره پژوهش با نام «کتابخانه تخصصی، مرکز اسناد و آرشیو موزه‌های آستان قدس رضوی»به پژوهشگران و محققان داخلی و خارجی و دانشجویان رشته‌های مختلف به ارائه خدمات می‌پردازد. و افزون بر 5000 عنوان کتاب دارد که با توجه به زمینه کار اداره موزه‌ها و بر مبنای کتاب و منابع وقفی، اهدایی، کتب خریداری و کتب امانی (از مخزن کتابخانه مرکزی)تهیه شده است. همچنین در این واحد مواد و منابع مکتوب دیگری چون مجموعه اسناد و مقالات، نشریات تخصصی ادواری، پایان نامه‌ها و نیز مجموعه سمعی بصری از جمله (عکس، اسلاید، نگاتیو، نوارهای صوتی، فیلمها، دیسکت و CD) موجود می‌باشد.

مجموعه‌ها:

  کتابخانه آستان قدس کتابخانه‌ای عمومی در سطح ملی است. طبق قانون واسپاری، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مکلف است از هر عنوان کتابی که در ایران منتشر می‌شود، یک نسخه برای این کتابخانه ارسال دارد. وقف و اهدا و خرید نسخه‌های مکرر کتاب‌ها از راه‌های مهم توسعه مجموعه آن است. مجموعه کتابخانه به بخش‌های زیر تقسیم می‌شود:

1. کتاب‌های چاپی. مجموعه کتاب‌های چاپی کتابخانه عمدتآ به زبان‌های فارسی، عربی، انگلیسی، و فرانسه هستند. تا پایان 1381 مجموعآ بیش از 12.000.000 جلد کتاب چاپی شامل کتاب‌های نفیس و کمیاب قدیمی و منابع جدید به زبان‌های فارسی، عربی، انگلیسی، و سایر زبان‌ها در کتابخانه مرکزی و 32 کتابخانه وابسته به آستان قدس وجود داشته است. به‌طور متوسط سالانه 200.000 جلد به این مجموعه افزوده می‌شود (6: 16).

2. نسخه‌های خطی. مجموعه نسخه‌های خطی کتابخانه آستان قدس مجموعه‌ای کم‌نظیر در ایران و بلکه جهان اسلام است. در مخزن خطی کتابخانه بیش از 47.800 اثر خطی شامل کتاب، قرآن، جزوه، نسخه عکسی، دستنوشته، سند مالکیت، و وقفنامه موجود است (6: 25).

   این مجموعه همواره مورد توجه پژوهشگران و نسخه‌شناسان بوده است. قدیمی‌ترین آنها به سده چهارم (11 میلادی) و جدیدترین آنها به قرن چهاردهم ق. تعلق دارد. همه نسخه‌های خطی کتابخانه به زبان عربی یا فارسی است. قدیمی‌ترین نسخه خطی موجود در مجموعه، شرح دیوان تمیم ابن مقبل است که در 380 ق. نوشته شده است. از دیگر نسخه‌های منحصر به‌فرد و مهم، می‌توان نمونه‌های زیر را نام برد: قرآن به خط کوفی و نوشته شده بر روی پوست آهو منسوب به حضرت علی (ع)، و قرآن نفیس و نوشته شده بر روی پوست آهو و ممهور به مهر پنج تن از سلاطین صفویه منسوب به حضرت امام رضا (ع)، قرآن همراه با ترجمه و تفسیر ملافتح‌الله کاشانی بر حاشیه‌ها، و همچنین کتاب خواص‌الاشجار که در اصل تألیف "دیسقوریدوس" پزشک و گیاه‌شناس نامی قرن اول میلادی است.

3. قرآن‌ها. یکی از مجموعه‌های ویژه کتابخانه آستان قدس مجموعه قرآن‌های آن است. در کتابخانه مرکزی بیش از 1400 عنوان قرآن عربی ـ فارسی و به زبان‌های مختلف دنیا (انگلیسی، فرانسوی، آلمانی، بلغاری، روسی، سوئدی) وجود دارد. قدیمی‌ترین قرآن چاپ سنگی، قرآن به خط محمدحسین اصفهانی است که در 1254ق. در تبریز به چاپ رسیده و توسط محمدشاه قاجار وقف کتابخانه آستان قدس رضوی شده است. قدیمی‌ترین نسخه چاپ سربی قرآن نیز چاپ انتشارات میرزا زین‌العابدین است که در 1247ق. به طبع رسیده است. همچنین قرآن‌های بسیار نفیسی از نظر قاب، خط، و نوع چاپ در این مجموعه وجود دارد (8).

4. کتاب‌های چاپ سنگی. کتابخانه دارای 3.941 عنوان (35.469 نسخه) کتاب چاپ سنگی در موضوعات مختلف و به زبان‌های فارسی و عربی است.

5. نشریات. مجموعه نشریات ادواری و روزنامه‌های آستان قدس نیز یکی از غنی‌ترین مجموعه‌های موجود در سطح کشور است. در مخزن کتابخانه بالغ بر 21.000 مجله و روزنامه صحافی شده شامل 4.300 عنوان نشریه قدیمی و جدید عمدتآ به زبان‌های فارسی، عربی، و انگلیسی موجود است که از این میان بیش از 1.300 عنوان را نشریات جاری تشکیل می‌دهند. قدیمی‌ترین روزنامه فارسی موجود، روزنامه وقایع اتفاقیه است که نخستین شماره آن به‌نام روزنامچه اخبار دارالخلافه طهران در 1267ق. منتشر شده است؛ مجله عربی المقتطف متعلق به 1293ق. برابر با 1876 نیز از نمونه نشریات خارجی قدیمی موجود در این کتابخانه است.

6. اسناد مکتوب. در این بخش بیشتر اسناد مربوط به آستان قدس رضوی و خراسان وجود دارد. در حال حاضر، بیش از 4.000.000 برگ سند مشتمل بر اسناد آستان قدس، اسناد موقوفات مَلِک، اسناد خانواده آصف‌السلطنه، اسناد خانواده علم (وزیر دربار دوره پهلوی)، و اسناد متفرقه دیگر در مرکز اسناد آستان قدس رضوی موجود است (8).

 7. مواد دیداری و شنیداری. این بخش، که یکی از مجموعه‌های قابل توجه کتابخانه مرکزی آستان قدس است 87.610 ماده دیداری و شنیداری را در خود جای داده است. این مواد شامل ریزفیلم نسخه‌های خطی،نوار ویدئویی آموزشی، نوار کاست، نوار ریلی سخنرانی‌ها، فیلم، و عکس می‌شود.

خدمات کتابخانه:

 این کتابخانه عهده‌دار ارائه خدمات به مراجعان از طریق تالارهای قفسه بسته برای آقایان و بانوان، تالارهای سمعی و بصری و اطلاع‌رسانی، تالارهای نوجوانان و جوانان، و تالارهای محققان و مرجع است. آرشیو مطبوعات و تالارهای مطالعه نشریات روز ، به سیستم الکترونیکی انتقال کتاب و ایستگاه‌های رایانه مجهز است.

1. خدمات امانت و مرجع. در تالارهای مطالعه، جست‌وجوی منابع به‌صورت رایانه‌ای است و جهت دریافت منابع از مخازن و از سیستم کتاب‌رسانی تله‌لیفت و بالابر استفاده می‌شود. حداکثر کتاب درخواستی 3 عنوان در هر نوبت کاری است. امانت کتاب به اعضای کتابخانه امکان‌پذیر است، اما استفاده از منابع دیداری ـ شنیداری، مرجع، و نسخه‌های خطی فقط در محل کتابخانه امکان‌پذیر است. منابع مرجع کتابخانه بر اساس رده‌بندی دیویی به‌طور جداگانه در تالار مرجع نگهداری می‌شوند و استفاده از آن برای محققان و اعضای کتابخانه به‌صورت سیستم قفسه بسته و باز امکان‌پذیر است. منابع مرجع مانند سایر کتابخانه‌ها امانت داده نمی‌شود و باید تا پایان وقت اداری عودت داده شوند.

2. خدمات کتاب‌رسانی. کتابخانه آستان قدس از 1377 واحد کتابخانه سیار و "کتابخانه تلفنی" را راه‌اندازی کرده است. این واحد، به افرادی که به‌علت کهولت سن و مشکلات جسمانی قادر به مراجعه به کتابخانه نیستند و نیز به استادان حوزه و دانشگاه و مدیران ارشد سازمان‌ها و ادارات که فرصت مراجعه به کتابخانه‌ها را ندارند، خدمات ویژه‌ای ارائه می‌دهد. اینان منابع موردنیاز را از طریق تماس تلفنی طلب می‌کنند و پرسنل واحد موظف هستند منابع درخواستی را ظرف 24 ساعت به ایشان تحویل دهند. ارائه خدمات کتاب‌رسانی به روستاهای اطراف مشهد نیز در زمره فعالیت‌های این واحد محسوب می‌شود. تمامی این خدمات به‌صورت رایگان انجام می‌پذیرد.

سایت اینترنتی کتابخانه آستان قدس رضوی در 1379 ایجاد شده است. این سایت با نشانی  www.aqlibrary.orgقابل دسترسی است. در این سایت خدمات و بخش‌های مختلف سازمان معرفی شده است و دسترسی به اطلاعات کتابشناختی منابع موجود در کتابخانه و موزه را ممکن می‌سازد؛ همچنین دارای یک دروازه اطلاعاتی است که راهنمای موضوعی سایت‌های معتبر بر روی اینترنت است.

3. آموزش استفاده‌کننده. یکی از خدمات کتابخانه آستان قدس رضوی آموزش مراجعه‌کنندگان است. این کتابخانه از 1380 به آموزش مستقیم و غیرمستقیم کارکنان و استفاده‌کنندگان کتابخانه توجه کرده است. برگزاری کلاس‌های آموزشی مختلف؛ تهیه و انتشار بروشورها و جزوه‌های متنوع برای آشنا ساختن مردم با خدمات کتابخانه، اینترنت، و پایگاه‌های اطلاعاتی؛ و دعوت از صاحب‌نظران و استادان اطلاع‌رسانی برای سخنرانی و اداره کارگاه‌های آموزشی به‌شدت دنبال شده است. شرکت عموم در این برنامه‌ها آزاد و رایگان است.

 *سازماندهی منابع:

   این بخش با بهره‌گیری از فهرستنویسان متخصص با گرایش‌های زبان فارسی، عربی، و انگلیسی مسئولیت سازماندهی مواد را طبق نظام رده‌بندی دهدهی دیویی برعهده دارد. کتاب‌های رده‌بندی شده در تالارهای مطالعه و کتابخانه‌های وابسته مورد استفاده قرار گرفته و یا امانت داده می‌شوند.

   کتابخانه آستان قدس از پیشگامان فهرستنگاری نسخه‌های خطی در ایران است. صورت مشخصات نسخه‌های خطی بازمانده از سال‌های 1009 و 1010 ق. موجود در آرشیو کتابخانه رضوی، فهرست‌های موضوعی 1282ق.، و فهرست کتابخانه آستان قدس (1296ق.) دلیل این مدعاست. انتشار فهرست نسخه‌های خطی به شیوه جدید از 1305 ش. آغاز و تاکنون 23 جلد آن منتشر شده است .

*حفاظت و نگهداری:

   آسیب‌شناسی و آفت‌زدایی، مرمت، و هر نوع صحافی و جلدسازی نسخه‌های خطی با استفاده از فناوری جدید و اصول علمی در کنار شیوه‌های سنتی از جمله فعالیت‌های ممتاز کتابخانه در جهت حفظ میراث مکتوب است.

*پژوهش:

  شورای پژوهشی کتابخانه در سال 1378 تشکیل شد. این شورا ضمن تبیین اولویت‌های پژوهشی سازمان (شامل کتابخانه، موزه، و مرکز اسناد)، مسئولیت تدوین اولویت‌های پژوهشی، بررسی طرح‌های پیشنهادی، و گزارش طرح‌های پژوهشی را برعهده دارد. مجریان طرح‌های پژوهشی افرادی از درون و بیرون سازمان هستند. سمت وسوی پژوهش در ادارت مختلف سازمان با توجه به تفاوت ماهیت منابع ونوع مراجعان در حوزه های مختلف این گونه تعریف شده است

پژوهش نسخه های خطی

فهرست نویسی مجموعه ها ، معرفی نسخه های نفیس اعم از مصاحف شریفه و کتب خطی ، معرفی واقفان مجموعه های خطی ، تصحیح متون ،اهتمام در چاپ فاکسیمیلیه وچاپ عکسی نفایس ، پژوهش های تحلیلی نسخه ها ( ویژه گیهای هنری ، ادبی ، مذهبی ، تاریخی هر دوره وتاثیر آن بر نسخه های خطی با بررسی نمونه های موجود )

 

پژوهش اسناد و مطبوعات

معرفی اسناد ومطبوعات شامل : معرفی مجموعه ها ( مجموعه های اسناد تشکیلات اداری آستان قدس رضوی ، مجموعه اسناد موقوفه شاهوردی خان و... ،) (معرفی انواع اسناد، قباله های ازدواج ، مصالحه خطها و... ) ،( معرفی های موضوعی  اسناد حضور بیگانگان در شرق ، اسناد ایلات وطوایف و.... ، مطبوعات دوره قاجار در خراسان ، مطبوعات مذهبی خراسان ،و...) ؛ فهرست های نفایس اسناد ومطبوعات ؛ معرفی نفایس اسناد ومطبوعات ؛ فهرست موجودی مطبوعات ، چکیده های موضوعی مقالات ؛ مقاله  نامه ها ؛ پژوهش های 

تحلیلی وبررسی اختصاصات اسناد ومطبوعات

پژوهش آثار موزه ای

تهیه فهرست اشیا ؛ معرفی آثار ؛ تهیه کاتالوگهای تخصصی موضوعی ؛ پژوهش های تحلیلی وشناسایی جنبه های تاریخی وهنری وفرهنگی اشیا

پژوهش در حوزه حفاظت ومرمت

تدوین آین نامه ها وشیوه نامه های علمی ، فنی واجرایی حفاظت ومرمت آثار تاریخی وفرهنگی در آستان قدس رضوی ؛ تحقیقات کاربردی در زمینه شناخت وتحلیل فرایندهای فرسودگی آثار ومواد مورد مصرف در مرمت وحفاظت ؛ پژوهشهای بنیادی درزمینه به کارگیری تمهیدات اصولی وبهره گیری از فناوری های نوین برای حفاظت بلندمدت آثار 

پژوهش حوزه کتابداری واطلاع رسانی

تهیه فهرستهای موضوعی منابع اطلاعاتی ؛ تدوین فهرستهای جامع موجودی ؛ معرفی منابع اطلاعاتی نفیس ؛ پژوهشهای کاربردی برای بهبود خدمات 

پژوهشهای مدیریتی

نظر سنجی ها ؛ بررسی مشکلات مالی وپرسنلی ، بررسی میزان رضایتمندی مراجعان وپرسنل و...

*انتشارات:

   کتابخانه آستان قدس رضوی از 1376 مجله تخصصی مهمی به‌نام فصلنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی، و خبرنامه داخلی را منتشر می‌کند. کتابخانه همچنین حدود 40 عنوان کتاب، اغلب در حوزه مباحث کتابداری، اسناد، و معرفی نسخه‌های خطی، منتشر کرده است.

 

*کتابخانه تخصصی جغرافیا:

   این کتابخانه زیرمجموعه بخش مخزن چاپی است که در بهمن 1381 در زیرزمین ساختمان جدید بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی در ضلع شرقی بست طبرسی افتتاح شد. منابع آن شامل کتاب‌ها، مجله‌ها، نقشه‌ها، اطلس‌ها، کره‌های جغرافیایی، فرهنگ‌ها، و آمارنامه‌هاست. این مجموعه دارای 1500 نقشه جغرافیایی در مقیاس‌ها و موضوعات متنوع است. این کتابخانه خدمات تهیه کپی و تکثیر منابع، دسترسی به اینترنت و سایت‌های جغرافیایی، و استفاده از میزهای مخصوص نقشه‌کشی و نقشه‌خوانی را به پژوهشگران و دانشجویان ارائه می‌کند.

*اسناد و مطبوعات

تاریخچه:

اسناد تاریخی و مطبوعات قدیمی یکی از گنجینه‌های ارزشمند سازمان کتابخانه‌‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی است که سالها در این مرکز مورد بهره‌برداری اهل علم قرار گرفته است.
سابقه تاسیس مدیریت اسناد و مطبوعات به سال 1376 بر می‌گردد. تا قبل از آن اسناد و مطبوعات در اداره مخطوطات کتابخانه مرکزی نگهداری می‌شد. آرشیو مطبوعات این کتابخانه در سال 1359 به صورت مستقل با تکیه بر دریافت نشریات وقفی و اهدایی و خریداری تاسیس و به ارائه خدمات پرداخت.از سال 1369 با پیدا شدن اسناد آستان قدس در یکی از اماکن متبرکه که پیشینه تاریخی این بقعه مقدس را در برداشت، فصل جدیدی در منابع کتابخانه آستان قدس و هم‌چنین در تاریخ ایران گشوده شد. این اسناد در زیر مجموعه مطبوعات تحت عنوان آرشیو مطبوعات و اسناد قرار گرفت.
با اضافه شدن برگ‌هایی دیگر از اسناد به این مجموعه گرانبها زمینه برای تاسیس اداره‌های مستقل فراهم گردید و مدیریت اسناد و مطبوعات در مره ماه 1376 تحت عنوان اداره اسناد و مطبوعات فعالیت خود را با موجودی 283 هزار برگ اسناد قدیمی آستان قدس و 180 هزار برگ مجموعه اسناد خانواده علم آغاز نمود به طوری که بعد از شش سال تلاش و کوشش مستمر توانسته است از راه
گردآوری (خریداری، اهداء و وقف) اسناد مکتوب شامل اسناد اداری ، احکام و فرامین و ... و اسناد غیر مکتوب شامل نوارهای ویدئویی‌، کاست، کارتریج، مهر، عکس و ... موجودی خود را به هفت میلیون افزایش دهد. اداره اسناد از سال 1382 به مدیریت امور اسناد و مطبوعات تغییر نام یافت که شامل: گروه اسناد، و گروه مطبوعات می‌باشد و به تفکیک به معرفی مختصر آن می‌پردازیم: 

1- گروه اسناد:

گردآوری، طبقه‌بندی، ارزشیابی، نگهداری، نمایه‌سازی و ارائه خدمات به محققان، انجام فعالیتهای پژوهشی با استفاده از اسناد موجود حفظ تاریخ شفاهی از طریق مصاحبه، از وظایف گروه فوق می‌باشد. در گروه اسناد مجموعه‌ای از اسناد مکتوب و اسناد غیر مکتوب نگهداری می‌شود که در انتها موجودی آن معرفی می‌گردد. گروه اسناد از بخشهای ذیل تشکیل یافته است: 

بخش تاریخ شفاهی

با هدف جمع آوری، نگهداری و طبقه بندی خاطرات شفاهی مربوط به آستان قدس، آرشیو تاریخ شفاهی در سال 1376 در اداره اسناد تاسیس گردید. این آرشیو زیر مجموعه اداره اسناد می باشد رسالت آرشیو تاریخ شفاهی ساماندهی اطلاعات جمع آوری شده در چهار چوب آیین نامه در راستای اطلاع رسانی، خدمات دهی، و انتقال آن به نسلهای آینده است. 

بخش ارزشیابی

شناسایی، گردآوری، بازبینی، طبقه‌بندی، تهیه شناسنامه و آماده سازی اولیه اسناد تحویل جهت ارسال به مخزن به عهده بخش فوق می‌باشد. که تاکنون بیش از دو و نیم میلیون برگ ارزشیابی شده است. اسنادی که ارزشیابی شده‌اند از مجموعه‌های مختلفی است که هم الکنون در مخزن اسناد نگهداری می‌شود.
 

بخش مخزن اسناد

ثبت، نگهداری و حفاظت از انواع اسناد تحویلی به مخزن اعم از اسناد خطی، چاپی ، تصویری ، شنیداری، هم‌چنین انجام فعالیتهای پژوهشی و پاسخگویی به مراجعه کنندگان از حیث اسناد و کتب تاریخی از وظایف بخش فوق می‌باشد. این بخش شامل واحدهای ذیل می‌باشد.
1- کتابخانه تخصصی تاریخ: هدف از تاسیس این کتابخانه ، تأمین نیازهای پژوهشی محققان و
مراجعان و کارکنان مدیریت اسناد و مطبوعات می‌باشد . این کتابخانه در سال 1376 تاسیس و حدود 10000 جلد کتاب در حوزه تاریخ ایران ، جهان ، تاریخ اسلام و تاریخ مطبوعات دارد. از جمله منابع این کتابخانه انتشارات دولتی و بولتن‌ها و بروشورهای مؤسسات وابسته به آستان قدس است که تعدادی از آنها فهرست‌نویسی شده است.

2.تالار محققان اسناد: ارائه خدمات به محققان اسناد از طریق رایانه، اسکن سند و عکس و تبدیل فیلم و کاست به لوح فشرده از وظایف آن می‌باشد.

3- واحد پژوهش اسناد: بررسی اسناد و مطبوعات موجود در مخازن اسناد و مطبوعات ، انتخاب موضوعهای پژوهشی، اولویت‌بندی موضوعها بر مبنای سیاستهای سازمان و در راستای سیاست اطلاع رسانی این اداره ، تحقیق و پژوهش در موضوعهای مصوب شورای پژوهش سازمان ، استفاده از راهنمایی و مشاوره اساتید دانشگاه و کارشناسان سند برای رفع مشکلات پژوهشی و تهیه و تنظیم مقالات در قالب دفاتر اسناد ، از وظایف این واحد است.

بخش نمایه سازی و آماده سازی اسناد

این بخش با بررسی اسناد و عکسها و استخراج کلیه واژه‌های مهم در قالب نمایه‌های رایانه‌ای، دست یابی محققان به مطالب مورد نیاز خود را از انبوه اسناد امکان پذیر می‌سازد.
در این بخش علاوه بر نمایه سازی اسناد و عکسها براساس اصول فهرست‌نویسی ، تعدادی دست نامه ، فهرست، اصطلاح نامه تهیه شده است که به شرح ذیل می‌باشد:
1- تهیه نمایه الفبایی مزارع موجود در طومار‌های علیشاهی و عضد الملک (پاییز 1380).

2.تهیه نمایه کتاب شجره سلسله جلیله سادات رضوی(تابستان 81).

3-  تهیه شیوه نامه نمایه سازی ، چکیده نویسی، تدوین اصطلاح نامه و فهرست مستند اسامی .
4- تهیه فهرست مستند اسامی موجود در اسناد و عکسهای نمایه سازی شده(پاییز 1381).
5- تهیه فهرست مستند اسامی نمایه سازی شده دارای مهر(زمستان 81).
6- تهیه اصطلاح نامه رضوی براساس اسناد و عکسهای نمایه سازی شده(بهار 82).
7- تهیه دستنامه اصطلاحات دفتری سیاق، تعریف برخی اصطلاحات موجود در اسناد همراه دستور العمل‌هایی جهت نمایه سازی اسناد دوره صفویه و افشاریه (پاییز 82).

8- تهیه نامه کتاب دستور الملوک.

مجموعه‌‌های اسناد

الف) اسناد مکتوب و نوشتاری: شامل کلیه فرمانها، رقم‌ها، اسناد و معاهدات سیاسی ، افتصادی ، اداری، اجتماعی، گزارش‌های فرهنگی ، قضایی، حقوقی و مکاتبات خصوصی و خانوادگی می‌باشد که در زیر مجموعه‌هایی به شرح ذیل دارد: 

1- مجموعه‌های کهن:

 اسناد تشکیلات اداری آستان قدس رضوی از صفویه تا اواخر قاجار شامل 283 هزار برگ مجموعه فوق گرانبهاترین اسناد اداری ایران محسوب می‌شود. نظام اداری تشکیلات مقدس آستان قدس نمادی از نظام اداری ایران در دوره‌های صفویه، افشاریه و قاجاریه است و تحولات سیاسی، اجتماعی ، اقتصادی و ادبی در این اسناد به خوبی منعکس شده است. مراحل شناسنامه‌نویسی و ثبت آن تمام شده و اکنون در مرحله نمایه‌سازی است. اطلاعات آن وارد رایانه شده است.

2- مجموعه اسناد خانوادگی و شخصی:

- اسناد خانواده علم: شامل 180.000 برگ سند و پنج هزار قطعه عکس بسیار ارزشمند درباره تاریخ شرق ایران (سیستان، قاینات و خراسان) از دوره صفوی تا پهلوی است. این مجموعه نمادی از حکومتهای محلی و اوضاع اجتماعی ، فرهنگی ، سیاسی و اقتصادی منطقه می‌باشد. تمامی این اسناد شناسایی ، ثبت و نمایه سازی شده است.

- اسناد اهدایی بنیاد شهید(مجموعه آصف السلطنه): شامل 26 هزار برگ می‌باشد. مربوط به اسناد ملکی، حقوقی آصف السلطنه داماد مظفر الدین شاه قاجار و از ملاکین عصر قاجار است . محدوده جغرافیایی اسناد منطقه شمال غرب کشور، آذربایجان، قزوین، زنجان و مناطق مرکزی تهران، ساوه و ورامین را در بر می‌گیرد. اسناد فوق ثبت و ارزشیابی شده است.

- اسناد موقوفه شاهوردیخان: این مجموعه : مجموعه‌هایی اهدایی به کتابخانه آستان قدس است . موضوع اصلی این مجموعه املاک وقفی شاهوردیخان و بیشتر اسناد آن شامل مکاتبات با متولیان موقوفه و امور مالی آن می‌باشد که ارزشیابی و نمایه سازی شده‌اند.

- اسناد بزرگ نیا تاجر خراسانی تعداد 846 برگ سند اهدایی توسط خانم فاطمه بزرگ نیا که مربوط به امور تجاری حاجی عبدالحسین تاجر تهارنی و حاجی آقا بزرگ تهرانی پدر وی است . موضوع آن بیشتر مصالحه نامه و اجاره خط . 

3- مجموعه‌های معاصر

- اسناد بایگانی‌های آستان قدس رضوی با تغییر نظام اداری از دوره پهلوی، ثبت و حفظ اسناد در آستان قدس نیز نظام تازه‌ای یافت. و بدین ترتیب، نخستین بایگانی آستان قدس از سال 1304 ﻫ.ش تاسیس شد. میلیونها برگ سفید و مدرک و پرونده در بایگانی‌های آستان قدس گرد آمده که تاکنون اداره اسناد طبق ضوابط خود بیش از بیست میلیون برگ از این اسناد را از بایگانی راکد آستان قدس موجود که نیمی از آن را تحویل گرفته و تهیه شناسنامه و ثبت آنها را در دستور کار خود قرار داده است. موضوع اصلی این اسناد عبارت است از مکاتبات اداری در رده‌های مختلف سازمانی،صورت جلسه‌ها ، آیین نامه‌ها ، اساس نامه‌ها ، احکام اداری ، مصوبه‌ها، کمک به فقرا،امورفرهنگی،دفاتراندیکاتور و غیره.
- مجموعه اسناد کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی: این مجموعه سی هزار برگ شامل مکاتبات آستان قدس با کتابخانه مرکزی در دوره پهلوی است. و موضوعات خزانه، اراضی، حسابداری و کتابخانه را در بر می‌گیرد.

- مجموعه تصاویر اسناد مکاتبات آستان قدس دورة انقلاب اسلامی: این تصاویر موضوعات مختلفی را در بر می‌گیرد و صرفاً مکاتباتی است که ترشیح یا دستوری از تولیت عظمی آستان قدس در حاشیه آن وجود دارد. این اسناد در سالهای 1374 و 1375 از روابط عمومی کل به کتابخانه تحویل داده شد.
4- مجموعه‌های متفرقه:

این اسناد به صورتهای مختلف اهدایی ، وقفی و خریداری به اداره اسناد رسیده است. و انواع اسناد را در بر می‌گیرد.

ب) اسناد غیر مکتوب ( اسناد دیداری و شنیداری) :با توجه به اهمیت عکس، نوار و فیلم به عنوان اسناد مهم و معتبر ، این مدیریت در کنار جمع آوری و طبقه بندی اسناد نوشتاری، گردآوری و طبقه بندی اسناد دیداری نیز پرداخته است. تعداد 30 هزار قطعه عکس از رجال ، دولتی و دیوانی ، اماکن تاریخی، وقایع و رخدادهای تاریخی و مذهبی، 20 هزار برگ نقشه در این مدیریت موجود است. از میان اسناد صوتی و تصویری تعداد چهارصد حلقه فیلم پروژکتوری و ویدئویی، 11.500 صفحه گرامافون و 1.160 حلقه نوار ریلی و نوار کاست مربوط به وقایع تاریخی ، مصاحبه‌ها و سخنرانی‌ها در مخزن اسناد نگهداری می‌شود.

دهها مجموعه شخصی اهدایی و خریداری تاکنون ارزشیابی و طبقه بندی و اطلاعات آن ازطریق سیستم نرم‌افزار سازمان قابل بازیابی است و علاقه‌مندان می‌توانند اطلاعات بیشتر از طریق پست الکترونیکی و یا ایمیل مدیریت دریافت نمایند.  

2- گروه مطبوعات:

این گروه از سال1359 به صورت مستقل بر مبنای نشریات وقفی و اهدایی در کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی تأسیس شد و اکنون زیر نظر مدیریت امور اسناد و مطبوعات فعالیت می نماید. وظایف اصلی گروه : فراهم آوری، آماده سازی، نگهداری، اطلاع رسانی و ارائه خدمات مجموعه نشریات داخلی و خارجی است که از طریق اهداء، خرید، وقف و مبادله فراهم می گردد.
در حال حاضرگروه مطبوعات دارای حدود 6.700 عنوان نشریه، بالغ بر787.612 نسخه می باشد که در 31.346 جلد صحافی شده است. از این مجموعه بیش از 1600 عنوان نشریات جاری را تشکیل می دهد. گروه
مطبوعات دارای دو بخش به شرح ذیل می باشد : 

بخش سفارش،فهرستنوسی،ثبت ومخازن مطبوعات

این بخش با واحد های زیر مجموعه وظایفی به شرح ذیل را به عهده دارد:
- شناسائی، سفارش، جذب، فراهم آوری، پیگیری و تامین کسری نشریات
- آماده سازی، فهرستنویسی و ثبت مطبوعات

- ورود اطلاعات و موجودی نشریات به بایگاه نرم افزاری نشریات ادواری در شبکه(سیمرغ)
- حفاظت و نگهداری مطبوعات در مخازن ( آرشیو - پیش آرشیوی)

- نمایه سازی و چکیده نویسی مطبوعات

- گردآوری و طبقه بندی بریده های جراید

- گردآوری و طبقه بندی شبنامه ها 

بخش تالار های مطالعه مطبوعات

بخش تالارهای گروه مطبوعات آستان قدس رضوی با دارا بودن چهار تالار با عناوین تالار محققان مطبوعات فارسی/ ، تالار محققان مطبوعات لاتین/ تالار مطبوعات روز آقایان و تالار مطبوعات روز بانوان/ آماده ارائه خدمات تخصصی و عمومی به تمام اقشار جامعه می باشد. 

ویژگیهای کتابخانه آستان قدس رضوی

اولین ویژگی که این کتابخانه را نسبت به سایر کتابخانه ها متمایز ساخته، تعلق و وابستگی کتابخانه به علی‌بن موسی‌الرضا (ع) است که باعث شده محققان با عشق و دلبستگی خاص به کتابخانه بیایند.

دومین ویژگی قدمت کتابخانه است که این کتابخانه جزو بزرگترین کتابخانه های جهان اسلام به شمار می رود.از حدود سال 1150 ه.ق مکان ویژه‌ای (در گوشه جنوبی پشت ایوان طلای صحن عتیق که محل مذکور قرآن خانه مبارکه حضرتی نامیده می‌شده است) برای کتابخانه در نظر گرفته شد، اما توجه جدی به جایگاه کتابخانه به اوایل قرن 14 ه.ش برمی‌گردد.

سومین ویژگی کتابخانه ارائه انواع منابع اطلاعاتی همچون منابع چاپی، کتاب‌های چاپ سنگی، خطی، اسناد و نشریات، پایان‌نامه، طرح‌های پژوهشی، منابع سمعی‌ و بصری (میکروفیلم، نوار صوتی، نوار صوتی و تصویری، وی‌سی‌دی، سی‌دی نرم افزاری و دی‌وی‌دی و منابع الکترونیکی است . کتابخانه سالانه به طور میانگین نزدیک به 500 میلیون تومان برای خرید منابع اطلاعاتی هزینه می‌کند و میزان قابل توجهی نیز از سوی افراد وقف یا هدیه می‌شود، از سوی وزارت ارشاد از طریق قانون واسپاری یک نسخه کتاب از انتشارات ایران به کتابخانه واگذار می‌شود.

چهارمین ویژگی این کتابخانه تنوع مراجعان است. کتابخانه مرکزی پذیرای اقشار مختلف جامعه است. از سطح نوجوانان تا بزرگسالان امکان استفاده و عضویت کتابخانه را دارند. از دانش‌آموزان تا اساتید دانشگاه و حوزه و کارمندان و افراد خانه‌دار از کتابخانه بهره‌مند می‌شوند. حتی برای بازنشستگان نیز تسهیلاتی در نظر گرفته شده است.

پنجمین ویژگی آن گستره خدمات اطلاع‌رسانی است. ایجاد وب سایت خاص کتابخانه مرکزی که تمامی اطلاعات مورد نیاز مراجعان به صورت مفصل آمده است، از ساعات کار کتابخانه و نحوه عضویت گرفته تا ارائه انواع آیین‌نامه‌ها و خدمات و اطلاعات مفید در آن گنجانده شده است. مراجعان به راحتی می‌توانند از طریق اینترنت از منزل یا محل کار به سایت کتابخانه وصل شوند و به فهرست الکترونیکی کتابخانه دست یابند و از آن طریق به جستجوی منابع در کتابخانه مرکزی بپردازند و در واقع قبل از آمدن به کتابخانه از وجود یا نبود کتاب خود مطلع شوند. (www.aqlibrary.org)

اعضا علاوه بر امکان جستجوی منابع می توانند با داشتن شماره رمز به تمدید و یا رزو کتاب مورد نظر خود بپردازند. راهنمایی مراجعان، خدمات عمومی و جنبی، خدمات تحویل مدرک و وجود واحد آموزش از ویژگی‌های دیگر این کتابخانه بزرگ است.

تعداد مراجعان

سالانه بیش از 4 میلیون نفر به کتابخانه‌های آستان قدس مراجعه می‌کنند که بیش از 2 میلیون نفر آن سالانه صرفاً به کتابخانه مرکزی مراجعه می‌کنند. تقریباً در حدود 6 هزار نفر به طور میانگین در روز برای رفع نیاز اطلاعاتی خود به کتابخانه مرکزی مراجعه می‌کنند.

اعضای کتابخانه

در حال حاضر کتابخانه‌های آستان قدس رضوی قریب به 320  هزارنفر در سطح ایران عضو فعال دارد. از این تعداد صرفاً 100 هزار نفر در کتابخانه مرکزی عضویت دارند. بیش از 80 درصد اعضای کتابخانه را دانشجویان و دانش‌آموزان تشکیل می‌دهد، البته غالب اعضا دانشجو هستند تا دانش‌آموز. قریب به 2500 نفر از اعضا دارای مدرک کارشناسی ارشد و دکتری هستند که برخی از آن‌ها جزو اساتید دانشگاه و حوزه علمیه هستند.

 نفایس و نوادر

برخی از قدیمی ترین نسخه های خطی موجود در گنجینه رضوی 

1-  شرح دیوان تمیم بن مقبل از شعرای مخضرم متوفی حدود 37ق، تاریخ کتابت صفر 380ق. کاتب: علی بن ابی طالب العباس بن محمد بن احمد جعفر بن محمد بن الامام زید بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب، این نسخه به شماره 11971 در دفتر مخزن کتب خطی ثبت شده است .

2-  مختصر کتاب العین: متن از خلیل بن احمد و اختصار آن از ابوبکر محمد بن حسن زبیدی است، در علم لغت به خط نسخ کهن، تاریخ تحریر ربیع الاخرسال 383ق.
3- صحیفه کامله سجادیه از علی بن الحسین(ع)، به خط حسن بن ابراهیم بن الزامی، تاریخ تحریر: شوال417ق، ضمیمه کتاب فی تواریخ القرآن به شماره 12405.
4- نهج البلاغه، گردآورنده سید رضی رضوان الله علیه، کاتب محمدبن احمد النقیب، تاریخ تحریر: 544ق. 

5- راههایی که به مدینه منتهی می شودبه شماره(5751)، درذکر وضع مسجد رسول خدا(ص) با برخی از توقیعات رسول اکرم(ص) و روایاتی از رجال حدیث نواحی مذکور درآن و ذکر راههایی که به مدینه منتهی می شود، تاریخ کتابت: حدود قرن پنجم هجری.

نوادر و عجایب مخزن کتب خطی 

1-  دانه برنج منقوش به آیة شریفه آیه الکرسی به خط شفاف «رقم فضل الرحمن دهلوی» کار ذاکر حسین دهلوی، اهدائی آقای دکتر خواجه پیری

2- دانه برنج منقوش به سوره مبارکه توحید

3.کتاب زیارت عاشورا شماره 9257 به خط ناخنی، این نسخه را عبدالوهاب بن شیخ محمد مؤمن شیرازی به خط نسخ و نستعلیق با ناخن نوشته، تاریخ تحریر: 1256ق، وقفی سید ابوالقاسم جواهری.

4.تعداد57 ورق ار قرآن به ابعاد 101×177 س. م به خط بایسنغرین شاهرخ گورکانی نوه گوهرشاد خاتون روی کاغذ خانبالغ که از عجایب خطوط عالم دانسته اند، نوع خط: محقق جلی

5.قرآن شماره 1582 به قطع خیلی کوچک که قاعدتاً با موی دم اسب نوشته شده است
6- تفسیر بی نقطه معروف به سواطع الالهام، تألیف ابوالفیض بن مبارک فیضی، تفسیر تمام قرآن است و تاریخ ختم آن تألیف 1002ق می باشد.

7- کتاب لاتین چاپ قدیم، ظاهراً شرحی است بر یکی از اناجیل که در زمان گوتنبرگ مخترع چاپ، طبع و انتشار یافته است تاریخ چاپ: سوم آوریل 1473 میلادی. دارای 280 صفحه در هر صفحه دو ستون و در هر ستون 17سطر است. کتاب مذکور در سال 1956 میلادی به مبلغ پنج هزار و چهارصد فرانک توسط سید جلال تهرانی در بلژیک خریداری و در سال 1361 به کتابخانة آستان قدس رضوی اهداء شده است

8- قرآن خطی11 سطری شماره 2883، کاتب به نحوی صفحات قرآن را تحریر کرده که در تمام صفحات حرف اول از سطر اول با حرف اول از سطر آخر مطابقت دارد و به همین ترتیب از سطرهای دوم تا پنجم با حرف اول از سطرهای هفتم تا دهم مطابق است و سطر ششم در تمام صفحات منفرد است

قرآن های خطی

یکی از نوادر و گنجینه های ارزشمند اداره مخطوطات می باشد که با داشتن آثار نفیس و ارزنده به ویژه قرآنهای منسوب به ائمه معصومین (ع)،اعتبار ممتازی در بین کتابخانه های معتبر جهان کسب نموده است. 

 

نمونه هایی از نفیس ترین نسخه های خطی موجود در گنجینه رضوی 



 

مآخذ:

 1) احتشام کاویانیان، محمد. شمس‌الشموس یا انیس الفنوس. مشهد: آستان قدس رضوی، مؤسسه چاپ و انتشارات، 1354؛ 2) اسکندر منشی. تاریخ عالم‌آرای عباسی. تهران: امیرکبیر، 1334؛ 3) اوکتایی، عبدالعلی. "تاریخ کتابخانه آستان قدس". نامه آستان قدس، 7 (خرداد 1340): 55-59؛ 4) شاکری، رمضانعلی. گنج هزار ساله: کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی قبل و بعد از انقلاب. مشهد: آستان قدس رضوی، کتابخانه و مرکز اسناد، 1366؛ 5) قزوینی، محمد. بیست مقاله. تهران: ابن سینا، 1332؛ 6) گزارش عملکرد سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مراکز اسناد آستان قدس رضوی: شش ماه اول سال 1382. مشهد: سازمان کتابخانه‌ها، موزها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، روابط عمومی، 1382؛ 7) مؤتمن، علی. تاریخ آستان قدس رضوی. مشهد: آستان قدس رضوی، مؤسسه چاپ و انتشارات، 1348؛ رداد